Anadolu'nun Unutulmuş En Eski Üç Uygarlığı: Hattiler, Hurriler ve Luviler
Anadolu, insanlık tarihi boyunca göç yolları üzerinde kalmış bir coğrafyadır. MÖ 12 binli yıllarda son buzul çağının sona ermeye başlamasından itibaren bugünkü Arap yarımadası, İran ve Afrika’dan klanlar halinde avcı ve toplayıcı klanlar Anadolu üzerinden Kafkasya’ya ve Balkanlara yayılmaya başlamıştır.

MÖ 4500’lü yıllara kadar devam eden bu göç dalgaları MÖ 4500’lerden itibaren tersine dönmeye başlamış; bu defa Avrupa ve Karadeniz’in kuzeyinden çeşitli kavimler Anadolu’ya göçmeye başlamıştır.

Yazının bulunmasından önceki dönemlerde olan bitenleri ancak arkeolojik bulgular üzerinden anlamaya çalışıyoruz.

MÖ 3000’lerde Sümerlerin çivi yazısını keşfetmelerinden sonra Anadolu’daki medeniyetler hakkında yazılı belgelerden bilgiler edinmeye başlıyoruz.

Sümerler’den sonra Akadlar, Mısırlılar ve Hititlerin bıraktığı belgeler, Anadolu’da olan bitenler hakkında bize önemli bilgiler sunuyor.

Anadolu’da yazıyı kullanan ilk medeniyet olarak kabul edilen Hititler, MÖ 1650’lerde devletlerini kurmuşlardır.

Ancak Hititleri meydana getiren kavimlerin bundan 500 yıl kadar önce, Kafkasya üzerinden tam olarak bilemediğimiz bir sebeple Anadolu’ya indikleri anlaşılıyor.

Öncül Hitit kabilelerinin Anadolu’ya geldiklerinde karşılarına kayda değer üç uygarlık çıkmıştı.

Ki bu uygarlıklar, Anadolu’nun en eski üç medeniyetidir.

Sıralamak gerekirse: Hattiler, Luviler ve Hurriler…

Bu uygarlıklardan Hattiler, başlangıçta arkeoloji dünyası tarafından Hititler ile karıştırılmıştı. Hatta Cumhuriyet Döneminde Hititler için kullanılan Etiler sözcüğü, Hattilerden geliyordu.

Sonradan Hititlere dair yapılan arkeolojik keşiflerde hiyoroglif yazılarda Hattilerden farklı bir halk ve Hattice’nin de farklı bir dil olduğu anlaşılınca Anadolu’nun erken dönem tarihi farklı yazılmaya başlandı.

Hitit buluntularında Hitit toplumunun kendilerine Nesili halkı adını verdiği görülmektedir.

Hattiler’in Hititlerden farklı olarak yazıyı kullanmayan bir tarih öncesi uygarlık olduğu anlaşılmaktadır.

Anadolu yarımadası için kullanılan yazılı kayıtlardaki en eski isim Hatti Ülkesidir.  Mezapotamya’da Akadlar’ın MÖ 2300’lerde kullandığı bu isimi MÖ 7. Yüzyıla kadar bu bölgede birebir kullanılmıştır.

MÖ 2100’lerde Anadolu’ya gelen Hitit kavimlerinin burada karşılaştığı Hattiler ve Hurriler ile kurdukları ilişkilerin politik dengelere dikkat eden, dil ve inanışlar yönünden alışveriş içindeki bir çizgide geliştiği anlaşılıyor.

MÖ 1600’lerde kurulan Hitit devleti, MÖ 1190’larda dağılıncaya kadarki dönemde kendi kültürlerini diğer Anadolu kültürlerinden ayrı tutan, daha korumacı ve daha baskın bir politika izlemişlerdi.

Hititler, kendi dönemdaşı olan Mezapotamya ve Mısır uygarlığı ile rekabet halinde, buna karşın diğer yerli Anadolu halklarıyla ise kuşatıcı sayılabilecek bir anlayışla ilişkiler kurdu.

Hattiler’in özellikle dil ve inanç yönünden kurulan kültürel ilişkilerde Hititleri etkilediği bir gerçek olmakla birlikte asimilasyonun Hititler lehine yürüdüğünü söylemek yanlış olmaz.

Anadolu coğrafyasının Mezapotomya ile komşu bölgelerinde gelişen Hurri uygarlığına dair ilk bilgilere MÖ 3000’lerde Sümer kayıtlarında rastlıyoruz.

Sümerlerden sonra kurulan Akadların izlediği emperyal politikalardan olumsuz etkilenen ve boyunduruk altına giren Hurriler, dil ve kültür yönünden varlıklarını sürdürmeye ve hatta çevrelerine yaymaya devam ettiler.

Hurri dili, Hitit ve Mezapotamya halklarının bildiği, özellikle ticaret ve siyasette ikinci dil olarak kullandığı bir dil olarak uzun dönem yaşadı.

Hititlerin yıkılmasına bağlı olarak MÖ 1500’lerde kurulan 350 yıl kadar yaşayan Mitanni Devleti de Hurrilerin geç dönemde kurduğu bir siyasi yapıdır.

Asurların güçlenmeye başlanması sonrası siyasi birliğini yitiren Hurri uygarlığı daha sonra Sami - Pers ve ardından Eski Yunan döneminde gittikçe ortadan kaybolmuştur.

Anadolu’da Hurriler ve Hattilerle birlikte bilinen en eski medeniyet Luvilerdir.

MÖ 2300’lerde günümüzdeki Maraş – Niğde – Kayseri üçgeninde ortaya çıkan Luvi uygarlığı sonraki yüzyıllarda daha ziyade batı Anadoluda güç kazanmış ve yayılma alanı bulmuştur.

Haklarındaki bilgiler daha çok Hitit belgelerinde yer alan Luvilerin siyasi bir devlet yapılanmasından ziyade dil ve inanış bakımından farklılaşmış, baskın bir uygarlık kurduklarını söylemek mümkündür.

Kızılırmak ile Ege sahilleri arasındaki bölgede kurulan şehir devletleri ve yöresel medeniyetlerin uzun asırlar boyunca Luvi dilini ve inanışlarını yaşattıkları değerlendirilmektedir.

Öyle ki MÖ 1600’ler ile MÖ 1100’ler arasında parlayan Hitit medeniyetinin hem öncesinde hem de sonrasında Luvi kültürü Anadolunun orta ve batısında baskındı.

Luvilerin sonraki dönemde Eski Yunan uygarlıklarının Anadolu’nun batısında güç kazanmasıyla birlikte giderek etnik anlamda ortadan kalktıkları ancak Eski Helen uygarlığının yapı taşlarından birisi olduklarını söyleyebiliriz.

 

 

Akın Üner
Popüler Tarih, Popüler Kültür
Arap kökenli göçmen Akadlar, Sümer Uygarlığını nasıl ele geçirdi? TÜRKLERİN KAYIP 500 YILI (MS 48, MS 552) HUN KAĞANLARININ ÇİNLİ HATUNLARI BİLİNEN İLK TÜRK MİLLİYETÇİSİ HÜKÜMDAR: HUN KAĞANI Çİ Çİ URARTULAR, HURRİLER ve METANNİLER KÜRTLERİN GENETİK ATALARI MI? AŞİNALAR'IN GERÇEK TARİHİ Anadolu'nun Unutulmuş En Eski Üç Uygarlığı: Hattiler, Hurriler ve Luviler HIUNG-NU VEYA ASYA HUNLARI'NA DAİR ŞEHİR GEÇİŞİ HİZMET SINIFINDAKİ YOLLARDA YAN YOL KATILIMLARINDAN KAYNAKLANAN SORUNLARIN ÇÖZÜMÜNE BİR ÖNERİ SAKALARIN VE İSKİTLERİN GİZEMLİ TARİHİ DÜNYA HALKLARI, 2. BÖLÜM: GÜRCÜLER LAİKLİK KAVRAMI ve DÜNYADAKİ GELİŞİMİ Proto Çerkeslerin, Proto Gürcülerin, Proto Lazların, Proto Türklerin, Proto Keltlerin ve Trakların Genetik Akrabaları olarak İSKİTLER, KİMMERLER ve SARMATLAR BELEDİYE KAVRAMI VE BELEDİYECİLİK ANLAYIŞININ GELİŞİMİ VE CUMHURİYET ÖNCESİ TÜRKİYE’SİNDE TAŞIDIĞI ANLAM Arnavut Halk Destanı ve Türkülerinde İstanbul Ortaokul Öğrencilerinde Problemli İnternet Kullanımı İle Öz-yeterlik Arasındaki İlişkide Yaşam Doyumunun Aracı Rolünün İncelenmesi Nedenleri Sonuçları ve Çözüm Önerileri Bağlamında Akran Zorbalığı: Bir Olgubilim Çalışması İlk Yunan Parlementosu: Anabolu (Nafplion) Ağa (Vouleftikon) Camii RUS İSTİHBARAT BELGELERİNE GÖRE BALKAN TÜRKLERİ'NİN KÖKENLERİ Hadise, Çarşamba'yı Sel Aldı Türküsü'nü söylerse! Sürmeli Kadın'dan Zeus Baharı Uyarısı Karamanoğulları Beyliği ve Hanedan Ailesinin Kökenleri GÜZEL ASTROLOG MICHAELA ASTRO'NUN YEREL SEÇİM KEHANETLERİ: İSTANBUL, ANKARA, İZMİR, BURSA VE ANTALYA 2026'DA HİDROJEN BOMBASI ATACAKLAR, AZERBAYCANLI KAHİN NADİM ALIXANOV'UN 3. DÜNYA SAVAŞI KEHANETİ Oğuzların Kökenlerine Dair 4 Farklı Tarih Tezi BURSA DEPREMİ, BİZANS DÖNEMİNDEN GÜNÜMÜZE BURSA'NIN FAY HATLARI İLE SINAVI, 1855 VE YENİ KEŞİF KIZIL DELİ KAHİN'İN ERZİNCAN ALTIN MADENİ KEHANETİ GERÇEKLEŞTİ, PEKİ KİM BU X KAHİNİ? Kudüs: Mitolojilerin Savaştığı Şehir Zeki Müren Yaşasaydı ve Selanik Türküsü'nü Okusaydı DÜNYA HALKLARI, 1. BÖLÜM: TÜRKLER ASTROLOJİ BİLİM DALI MI? ASTROLOG MICHAELA ASTRO İZMİR VE MALATYA DEPREMLERİNİ TARİHİYLE NASIL BİLDİ ÇERKES MİTOLOJİSİ, ESKİ ÇERKES DİNİ VE NARTLAR Şiir Gibi Şehir: Varna TÜRKLERİN KUZENLERİ: MACARLAR, FİNLANDİYALILAR, ALMANLAR VE KELTLER TARİHİ VE KÜLTÜRÜYLE ÇERKESLER, DÜNYA HALKLARI 5. BÖLÜM DÜNYA HALKLARI 4. BÖLÜM: ÇİNGENELER (ROMANLAR) DÜNYA HALKLARI, 3. BÖLÜM: LAZLAR Yapay Zeka ile Tarkan'a Selanik Türküsü Söylettiler! ŞAMAN SELENGE: TÜRK MİTOLOJİSİNDE TENGRİ VE YARADILIŞ