Gerçekten de yazıyı ilk keşfeden uygarlık olan Sümerler, dinler tarihi başta olmak üzere hemen tüm alanlarda etkileri günümüze kadar süregelen ve yaklaşık 2000 yıl kadar devam eden bir medeniyet oluşturmuştur.
Bu süre içerisinde barbar komşularının pek çok saldırısını püskürten ve bazen iç isyanlarla da karşılaşan Sümerler, ulaştıkları teknolojik ve ekonomik kapasiteleri sayesinde her defasından ayakta kalmayı başarmışlardır.
Çevrelerindeki halklardan çok daha gelişmiş oldukları halde onlara saldırmayı, sömürmeyi, topraklarını ele geçirmeyi düşünmeyen Sümerler, yeryüzündeki ilk yazılı uygarlık oldukları halde asla ilk imparatorluk olmamışlardır.
Oysa Sümerlerin ardından aynı topraklarda gelişen Akadlar, miras aldıkları Sümer kültürünün aksine saldırgan, sömürgeci, yağmacı ve emperyal bir duruş sergilemişlerdir.
Gelin, Akadların Sümer uygarlığının adeta üzerine konarak ortaya çıkmalarının ve ardından yayılmacı politikalar izleyerek yeryüzünde bilinen ilk İmparatorluğu kurmalarının öyküsünü anlatalım.
***
Sümerler, çok önemli bir kültür seviyesine ulaşmışlardı. Komşu halklar, onların askeri gücünü kabullenmiş, birbirleriyle savaşsalar bile Sümerler’in topraklarına girmekten imtina eder olmuşlardı.
Bu durum, Sümer kentlerinin güvenlik endişelerini azaltmış, savunma maliyetlerini düşürmüş, ticaret yaparak zenginleşen Sümer halkının ekonomik refahı da üst düzeye ulaşmıştı.
Öz güveni alabildiğine artan Sümerliler, giderek büyüyen kentlerinde çalışmak üzere daha fazla işgücüne ihtiyaç duyduklarında karın tokluğuna çalışmaya hazır komşu halkların sakinlerinin kentlerine gelmesine itiraz etmediler.
Özellikle Sami kökenli işçiler, düz işçi olarak çalışmak üzere gelmeye başladı.
Günümüzdeki Arapların ve Yahudilerin ataları olan Sami kökenli işçiler, Sümerlerin yanında adeta gönüllü köleler gibi çalışıyordu.
Büyük beklentileri yoktu, karınları doyuyordu, aileleriyle birlikte barınabiliyorlardı ve işlerini yaptıkları sürece ev sahipleri kendilerine kötü davranmıyordu.
Sümerler, göçmen işçilerin ailelerini başkente çok yakın olan Akad kentine yerleştirmişlerdi. Böylece kendi yaşam standartlarını düşürecek kitleleri gözden uzak tutabiliyorlardı.
Zaman içerisinde çoğalan ve kendilerine ait bir alt kültür kuran Akadlı göçmenler, Sümer Medeniyetini de öğrenme olanağı bulmuşlardı. Çivi yazısını, Sümer inançlarını, yönetim modelini, inşa teknolojilerini velhasıl medeniyetini kavrayan kalabalık bir kitle oluşmuştu.
Ayrıntıları tam olarak bilemiyoruz, ancak günün birinde Akadlı göçmenler, bir şekilde Sümerleri yöneten hanedanı yıkıp kendi içlerinden bir hükümdar çıkartmayı başardılar.
***
Sümer Uygarlığına son veren ve kendisini kral ilan eden Sargon, Akad’a birkaç nesil önce yerleşen Sami kökenli işçi ailelerinden birisinin oğluydu.
Kullandığı isim, Sümer dilinde “gerçek kral” anlamına geliyordu ve hakkında anlatılan efsaneler sayesinde bir meşruiyet kazanmıştı.
Muhtemelen iç çekişmelere ve daralan ekonomik imkânlara bağlı olarak Sümer ülkesinde huzursuzluk vardı.
Efsaneye göre Sargon, rahibe bir anneden dünyaya gelmişti, bazı Sümerologlara göre babası bilinmiyordu veya dönemin rahibeleri küçük yaştan itibaren erkek eli değmeyecek biçimde bir hayat tarzı sürüyorlardı.
Bir başka deyişle Sargon’un annesi, Hz. İsa’yı doğuran Meryem Ana örneğindeki gibi kutsal bir bakireydi. Tanrıların bir lütfu olarak mucizevi biçimde gönderilmişti.
Bu öykünün kutsal kitaplardaki anlatılara benzerliği tartışma konusudur, ancak bu kadarla da kalmıyor.
Efsaneye göre Hz. Musa’nın öyküsüne benzer biçimde Sargon, annesi tarafından nehre bırakılmış, onu bir bahçıvan sepet içerisinde bulmuştur.
Sargon, Sümerlerin en büyük kentlerinden Kiş’te yaşıyordu. Bu şehir devletinin hükümdarının mahiyetine girmiş, savaşçı yetenekleri ve komuta kabiliyeti kısa sürede fark edilerek ordu içinde hızlı biçimde yükselmişti.
O tarihlerde Kiş kenti, hemen kuzeyindeki Ur ve Uruk isimli şehir devletleriyle rekabet halindeydi. Bu gerilim, önce küçük çatışmalara sonra da savaşa yol açtı.
Kanlı mücadeleler sırasındaki başarıları, onu Kiş kentinin komutanı mertebesine yükseltmişti.
Askerler ve halk arasında çok yaygın bir anlatıya göre Savaş ve Bereket Tanrıçası İnanna ona görünmüş, aynı zamanda aşk ve cinsellik tanrıçası olarak da kabul edilen İnanna ona aşık olmuştur.
Kendisine birliktelik karşılığında sıradan bir insan iken dünyaya hakim olacak kudret ve yetenekleri bahşetmiştir.
Sargon ile İhanna ilişkisi aslında ilginç mitolojik ayrıntılar içeriyor. İhanna, Sümerler döneminde diğer Tanrılar arasında çok da öne çıkartılan, ibadete konu edilen bir Tanrıça sayılmıyordu. Sargon, kendisine bir kudret bahşeden efsanenin gizemli Tanrıçasını kendi döneminde adeta seviye atlatmıştı.
Sargon döneminden itibaren İştar diye anılmaya başlanan İhanna, artık cinsellikle beraber efsanelere konu edilen bir varlıktan ziyade kendisine ibadet edilen, daha saygın bir varlık mertebesine ulaşacaktı.
Giderek güçlenen Sargon’un komşu şehir devletlerini ele geçirdikten sonra bir tür darbe ile Kiş kralını devirerek yerine geçtiği anlaşılıyor.
Sümer kültüründe pek de rastlanmayan, tanrısal bir güce dayalı hükümranlığının en büyük destekçileri bir zamanlar göçmen işçi olarak gelen Sami kökenliler, giderek fakirleşen ve çareyi tanrılarda arayan Sümer halkı olacaktı.
Tanrıların özellikle seçtiği ve özel yeteneklerle donattıklarına inanan kitlelerden güçlü bir odu kuran Sargon, diğer Sümer kentlerini birer birer ele geçirdi.
Yine bir efsaneye göre kanlı kılıcını Basra Körfezi sahillerinde yıkayacak ve böylece Sümer uygarlığına fiilen son verecekti.
Sargon ilginç bir yönetim tarzı uyguladı.
Sümerlerin şehirlerini yakıp yıkmadı. Dönemin çok üstündeki bilgi ve teknikleri aynen korudu. Sümer dilini ve çivi yazısını muhafaza etti.
Tapınaklara da müdahale etmedi. Ancak kendi iktidarını güçlendirecek bir takım revizyonlar yaptı, İmparatorluk eliyle halka din eğitimi veren bir sistem kurdu.
Halka karşı çok adil bir görüntü verse de Sümer seçkin sınıfına gaddarca davrandı. Şehir Devletleri yöneten hanedan ailelerini kıyımdan geçirerek kendisine adeta tapan kimselerden valiler atadı.
Yine Sümerlerden farklı olarak düzenli ordu kurdu.
Aslında düzenli ordu kurma fikri sadece Sümerler için değil tüm dünya için büyük bir yenilikti.
Kurduğu düzenli ordu, daha önce şehir devletleri biçiminde parçalı bir medeniyet halinde yaşayan Sümer ülkesinde onun tam bir hâkimiyet kurmasını sağladı.
Bu hakimiyeti kurduktan sonra çevre ülkelere doğru saldırgan bir siyaset izlemeye başladı.
Günümüzdeki Arap yarımadasının tamamına, Anadolu ve İran içlerine seferler düzenleyen Akad ülkesi, Sümerlerin aksine ticaret ve kültürel üstünlük üzerinden değil, kaba kuvvet ve korkutmaya dayalı bir çizgiye gelmişti.
Akad halkı, büyük bir tanrısal güç vehmettikleri, aletine inandıkları Sargon’u adeta ilahlaştırırken komşu halklar ve onun hükümranlığına boyun eğmeyenler için acımasız bir kişilik gösteriyordu.
Dünyanın ilk emperyal gücü olarak ortaya çıkan Akadların hükümdarı Sargon, yeryüzündeki ilk imparator olarak kayıtlara geçecekti.
Kendisinden sonra da asırlar boyu örnek alınan bir lider olan ve bu vesileyle aynı ismi kullanan pek çok başka krala da ilham kaynağı olan Sargon, kutsal kitaplarda da çeşitli isimlerle zikredilen bir kişilik olarak hala yaşamaya devam ediyor!
Akın Üner
